Een filmfestival

in tijden van Corona

IDFA 2020, een speciale editie

Cees van 't Hullenaar

Festival Directeur

De afgelopen maanden vond het ene na het andere filmfestival zichzelf noodgedwongen opnieuw uit. Sommige zijn volledig virtueel gegaan, andere hebben een tussenvorm gevonden of zijn afgeblazen. Wat zijn de plannen van IDFA, en welke afwegingen heeft het belangrijkste documentaire festival ter wereld gemaakt? Ook (documentaire)films waren het afgelopen half jaar in lockdown, gevangen door het virus. (Film)theaters waren verboden terrein voor publiek waardoor films zich ophoopten in een flessenhals, samen met toneelstukken, concerten en andere podiumkunsten. Sommige films konden ontsnappen via online festivals of (super)platforms als Netflix, Picl, Mubi en Pathé Thuis. Andere wachtten op betere tijden, als de bioscopen hun deuren weer zouden openen. Die betere tijden zijn inmiddels aangebroken.

Online collectie Toen de lockdown land na land een feit werd en op 15 maart ook Nederland op slot ging, kwam er een golf van online culturele initiatieven op gang om te inspireren, te vervoeren, en om troost te bieden tijdens het huisarrest. IDFA liet weten dat het (sinds jaar en dag) meer dan 800 documentaires online heeft staan. IDFA’s online collectie bestaat uit films die eerder op het festival werden vertoond en nu voor iedereen beschikbaar zijn. Veel films zijn gratis, sommige zijn te bekijken voor een kleine bijdrage, die ten goede komt aan de filmmakers zelf. Dit aanbod sloeg aan. Honderdduizenden geïnteresseerden wereldwijd keken naar films uit deze collectie en IDFA werd in binnen- en buitenland uitgebreid gecomplimenteerd. Maar hoe trots we ook zijn op dit platform als mooie ondersteuning van het instituut dat IDFA is, het kan nooit de plaats innemen van dat waar het bij IDFA om gaat: een festival met premières, gasten, ontmoetingen en discussies. Het festival is het origineel, de online collectie een kopie. Hier en nu Cultuurfilosoof Walter Benjamin beschreef in 1935 al de gevolgen van de technische reproductie van kunstwerken. Daar zitten volgens hem vele voordelen aan. De kopie is vaak toegankelijker dan het origineel. Zo kunnen reproducties van schilderijen thuis bekeken worden en kun je inzoomen op een bepaald aspect ervan om een en ander nader te bestuderen. Op die manier krijgt de kopie een zelfstandigheid, los van het oorspronkelijke kunstwerk. Maar reproductie is niet alleen winst, het is tegelijk een groot verlies. Wat er verloren gaat is, in de woorden van Benjamin, ‘de aura’, of ‘het hier en nu van het kunstwerk’. Als je werken via reproductie uit de oorspronkelijke context haalt, dan neem je een stuk van het werk weg en treden er veranderingen op in de wijze van waarnemen zélf. Volgens Benjamin ervaren we kunstwerken dan ook niet meer zoals zou moeten, maar, stelde hij toen al, nemen we informatie op van een ‘ongeordende indifferente stroom van berichten en beelden’. Uitdaging De afgelopen decennia was internet vooral het speelveld van de marketing- en communicatieafdelingen van culturele instellingen. Nu is ‘online’ ook het podium geworden. Maar een filmvoorstelling op een festival laat zich niet zomaar naar het internet overhevelen. Van de afgesloten, donkere bioscoop met een groot scherm en een onbeweeglijke toeschouwer naar een klein scherm met een mobiele toeschouwer. Van theater naar huiskamer of kantoor, van een vaste tijd naar ‘in een verloren uurtje’. Het is dan ook een uitdaging een festival te presenteren waar deze twee werelden samenkomen: die van de cinema en die van het internet. Hoe een filmfestival - ingebed in een traditie met voorstellingen in het hier en nu - in overeenstemming te brengen met ‘een ongeordende, indifferente stroom van berichten en beelden’? Met andere woorden: hoe kan een hybride festival zijn ziel en identiteit behouden? Een ritueel Het helpt in de eerste plaats dat een filmfestival in de fysieke ruimte afspeelt en een afgebakend evenement is. Daarbij is IDFA voor velen als een jaarlijks ritueel, een ijkpunt waar zowel een grote schare vaste bezoekers als ruim 3.000 filmprofessionals op afstemmen. Ook de structuur en invulling van het festival zelf gelden als tradities op zich: de openingsfilm, de premières en prijsuitreikingen, het programma en het blokkenschema, de uitverkochte voorstellingen. In de tweede plaats krijgt een festival ziel doordat het filmmakers en bezoekers bij elkaar brengt. Je voelt je er verbonden met anderen, met iets dat groter is dan jezelf. Een festival geeft vorm aan die saamhorigheid, aan de liefde voor de documentairefilm en de betrokkenheid met de wereld. In de derde plaats is de essentie van een festival als IDFA dat het een zorgvuldig gemaakte selectie van werk van bekende en onbekende filmmakers biedt. Het perspectief van de kunstenaar staat centraal en het publiek krijgt verhalen voorgeschoteld uit de hele wereld: nieuw werk van talenten en meesters, de beste interactieve documentaires van het jaar, de beste jeugddocumentaires en de beste Nederlandse documentaires. Verhalen uit de hele wereld die een ander perspectief geven. IDFA 2020 van 18 november t/m 6 december Bovenstaande uitgangspunten indachtig kiest IDFA 2020 voor een combinatie van bioscoop- en virtuele zalen. Natuurlijk vindt het hart van het festival als altijd plaats in Amsterdam waar tussen 18 en 29 november van ‘s ochtends vroeg tot ‘s avond laat ruim 200 films worden geprogrammeerd in meer dan 15 bioscoopzalen door de hele stad. Tegelijkertijd toert een selectie van documentaires langs 40 filmtheaters in het hele land. Maar daarnaast presenteert IDFA drie virtuele zalen met elke dag op gezette tijden een aantal voorstellingen. Deze online vertoningen gaan door tot en met 6 december. Zowel in de bioscoop als online zijn er inleidingen door programmeurs en live nagesprekken met filmmakers. Als door Covid 19 de maatregelen moeten worden aangehaald, zijn er minder bioscoop- en meer online vertoningen. Met de wijsheid van vandaag hebben we ervoor gekozen om de bioscoopvertoningen uit te breiden, onder andere met extra dagen in Carré en DeLaMar. Zo blijft IDFA toegankelijk voor iedereen zowel in echte als in virtuele bioscoopzalen, die in dit speciale jaar tot nieuwe festivallocaties worden gerekend. Op deze manier kunnen we blijven genieten van bijzondere documentairefilms en inspirerende nagesprekken, en zo onze ziel behouden.

IDFA 2020 van 18 november t/m 6 december Bovenstaande uitgangspunten indachtig kiest IDFA 2020 voor een combinatie van bioscoop- en virtuele zalen. Natuurlijk vindt het hart van het festival als altijd plaats in Amsterdam waar tussen 18 en 29 november van ‘s ochtends vroeg tot ‘s avond laat ruim 200 films worden geprogrammeerd in meer dan 15 theaters door de hele stad. Tegelijkertijd toert een selectie van documentaires langs 40 filmtheaters in het hele land. Maar daarnaast presenteert IDFA drie virtuele zalen met elke dag op gezette tijden een aantal voorstellingen. Deze online vertoningen gaan door tot en met 6 december. Zowel in de bioscoop als online zijn er inleidingen door programmeurs en live nagesprekken met filmmakers. Als door Covid 19 de maatregelen moeten worden aangehaald, zijn er minder bioscoop- en meer online vertoningen. Met de wijsheid van vandaag hebben we ervoor gekozen om de bioscoopvertoningen uit te breiden, onder andere met extra dagen in Carré en DeLaMar. Zo blijft IDFA toegankelijk voor iedereen zowel in echte als in virtuele bioscoopzalen, die in dit speciale jaar tot nieuwe festivallocaties worden gerekend. Op deze manier kunnen we blijven genieten van bijzondere documentairefilms en inspirerende nagesprekken, en zo onze ziel behouden.